Nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet (łac.) - zasada prawa prywatnego oznaczająca, że nikt nie może przenieść na inną osobę więcej praw, niż sam posiada. W obrocie prawnym reguła ta wyznacza granice skuteczności czynności rozporządzających (np. sprzedaży, darowizny, cesji), ponieważ rozporządzić można tylko tym prawem i w takim zakresie, jaki przysługuje zbywcy. Zasada chroni porządek własnościowy i pewność obrotu, a jej zastosowanie szczególnie ujawnia się w prawie rzeczowym (np. przy rozporządzaniu własnością rzeczy) oraz przy przenoszeniu praw majątkowych.
Znaczenie nemo plus iuris
Zasada nemo plus iuris wskazuje granicę rozporządzania prawem. Jeżeli zbywca nie jest uprawniony (np. nie jest właścicielem), albo przysługuje mu prawo węższe (np. ograniczone, obciążone, czasowe), to nie może skutecznie przenieść prawa szerszego. W praktyce oznacza to, że o skuteczności rozporządzenia przesądza tytuł i zakres prawa po stronie zbywcy.
Pełna formuła i warianty
Najczęściej spotykana postać to "nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet". W praktyce pojawiają się też warianty z "in alium" zamiast "ad alium". Sens pozostaje taki sam: brak prawa lub brak jego zakresu po stronie rozporządzającego ogranicza skutek rozporządzenia.
Odpowiednik polski nemo plus iuris
"nikt nie może przenieść więcej praw, niż sam ma", "nikt nie może przenieść na drugiego więcej, niż mu przysługuje"
Funkcja i znaczenie praktyczne
Zasada chroni porządek własnościowy i stabilność praw majątkowych. W obrocie jest argumentem przeciwko tezie, że sama umowa "tworzy" prawo u nabywcy. Co do zasady umowa przenosi prawo tylko wtedy, gdy zbywcy ono przysługuje. Zasada jest szczególnie istotna przy obrocie rzeczami (własność, użytkowanie wieczyste, ograniczone prawa rzeczowe), ale ma też znaczenie przy obrocie wierzytelnościami i innymi prawami zbywalnymi.
Zakres zastosowania
- prawo rzeczowe - przenoszenie własności rzeczy i praw rzeczowych
- zbywanie praw majątkowych - np. wierzytelności (cesja), prawa udziałowe
- ustanawianie zabezpieczeń - zastaw, hipoteka, przewłaszczenie na zabezpieczenie w zakresie dopuszczalnym
- rozporządzenia dokonywane przez przedstawiciela - w granicach umocowania i prawa mocodawcy
Skutek prawny
Jeżeli rozporządzający nie ma prawa, które rzekomo przenosi, albo ma je w zakresie węższym, czynność rozporządzająca jest co do zasady bezskuteczna w zakresie przekraczającym jego uprawnienie. Nabywca nie uzyskuje prawa w większym zakresie, niż przysługiwało zbywcy. Ocena skutków zależy od konkretnej konstrukcji i przepisów szczególnych.
Wyjątki i ograniczenia
W prawie mogą występować rozwiązania, które osłabiają skutki zasady ze względu na ochronę bezpieczeństwa obrotu (np. ochrona nabywcy działającego w określonych warunkach) albo ze względu na szczególne reżimy (np. nabycie w drodze egzekucji, skutki wpisu do rejestru, regulacje dotyczące rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych). W każdym przypadku rozstrzyga przepis szczególny i jego przesłanki.
Typowe spory i problemy
- czy zbywca był uprawniony do rozporządzenia prawem w chwili czynności
- czy prawo było obciążone lub ograniczone (np. hipoteka, służebność, zakaz zbywania) i jaki ma to wpływ na nabywcę
- czy działa przepis szczególny chroniący nabywcę (w jakim zakresie i pod jakimi warunkami)
- jak rozliczyć strony, gdy przeniesienie prawa nie nastąpiło (roszczenia obligacyjne, bezpodstawne wzbogacenie)
Nemo plus iuris w przykładach
Przykład 1 - sprzedaż rzeczy cudzej
A sprzedaje B rzecz, której nie jest właścicielem. Sama umowa nie sprawia, że B staje się właścicielem, ponieważ A nie ma prawa, które miałby przenieść. Zasada nemo plus iuris wskazuje, że przeniesienie własności w takim układzie jest co do zasady wyłączone, chyba że zachodzą przesłanki szczególnego reżimu chroniącego nabywcę.
Przykład 2 - łańcuch kolejnych zbyć
A nie jest właścicielem rzeczy, ale sprzedaje ją B, a B sprzedaje ją C. Jeżeli B nie nabył własności od A, to co do zasady nie może przenieść własności na C. Skutek kolejnych czynności zależy od tego, czy i kiedy nastąpiło skuteczne nabycie przez pośrednika albo czy działa przepis szczególny.
Przykład 3 - cesja wierzytelności
Cedent przenosi na cesjonariusza wierzytelność, która w rzeczywistości nie istnieje albo przysługuje mu w mniejszym zakresie. Zasada nemo plus iuris oznacza, że cesjonariusz nie może uzyskać wierzytelności "większej" niż ta, którą dysponował cedent. W praktyce mogą pojawić się roszczenia z tytułu niewykonania umowy przelewu lub odpowiedzialności za istnienie wierzytelności, zależnie od podstawy i treści umowy.
Przykład 4 - zbycie udziałów i zakres praw
Wspólnik zbywa udziały, ale nie może przenieść więcej uprawnień korporacyjnych niż te, które wynikają z rodzaju i liczby posiadanych udziałów oraz z ograniczeń przewidzianych w umowie spółki lub ustawie. Nemo plus iuris działa tu jako zasada graniczna: nabywca wchodzi w sytuację prawną zbywcy w zakresie przeniesionego prawa.
Przykład 5 - ustanowienie zabezpieczenia
Osoba nieuprawniona ustanawia zabezpieczenie na cudzej rzeczy albo na prawie, które jej nie przysługuje. Nemo plus iuris wskazuje, że nie można skutecznie obciążyć cudzej własności lub cudzego prawa bez podstawy prawnej. W praktyce ocenia się, czy istnieje tytuł do obciążenia (np. zgoda uprawnionego, właściwe umocowanie, przepis szczególny).
Przykład 6 - działanie pełnomocnika a zakres umocowania
Pełnomocnik zawiera umowę rozporządzającą w imieniu mocodawcy, ale przekracza zakres umocowania. Nawet jeżeli mocodawcy przysługuje dane prawo, pełnomocnik nie może skutecznie rozporządzić nim ponad przyznane mu umocowanie. W takim układzie skuteczność czynności zależy od przepisów o reprezentacji i ewentualnego potwierdzenia czynności.