Audiatur et altera pars (łac.) - zasada postępowania oznaczająca, że "niech będzie wysłuchana także druga strona". Wyraża obowiązek zapewnienia stronom możliwości przedstawienia stanowiska, argumentów i dowodów przed rozstrzygnięciem sprawy. W praktyce prawniczej jest skrótowym ujęciem prawa do bycia wysłuchanym oraz rzetelności postępowania, a jej naruszenie może prowadzić do wadliwości decyzji lub orzeczenia, zwłaszcza gdy strona została faktycznie pozbawiona możliwości obrony swoich racji.
Znaczenie audiatur et altera pars
Zasada audiatur et altera pars oznacza, że rozstrzygnięcie powinno zapaść po umożliwieniu wypowiedzenia się wszystkim zainteresowanym stronom. Chodzi nie tylko o formalną możliwość złożenia pisma, lecz o realną szansę przedstawienia argumentów, odniesienia się do twierdzeń i dowodów przeciwnika oraz udział w czynnościach istotnych dla wyniku sprawy.
Odpowiednik polski audiatur et altera pars
"niech będzie wysłuchana także druga strona", "wysłuchanie obu stron", "prawo do bycia wysłuchanym"
Funkcja i znaczenie praktyczne
Zasada pełni funkcję gwarancyjną. Ma zapobiegać rozstrzygnięciom opartym na jednostronnej narracji, ograniczać ryzyko błędu i wzmacniać zaufanie do procedur. W postępowaniach spornych przekłada się na wymóg równości broni i kontradyktoryjności w takim zakresie, w jakim przewiduje to dana procedura. W postępowaniach administracyjnych wiąże się z obowiązkiem umożliwienia stronie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów.
Zakres zastosowania
- postępowanie cywilne - wymiana pism, prawo do odniesienia się do twierdzeń i dowodów, udział w rozprawie
- postępowanie karne - prawo do obrony, udział stron, prawo do składania wniosków i oświadczeń
- postępowanie administracyjne - udział strony, możliwość wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji
- postępowania dyscyplinarne i wewnątrzorganizacyjne - prawo do przedstawienia wyjaśnień i obrony
- arbitraż i mediacja (w praktyce) - zapewnienie stronom możliwości przedstawienia stanowisk
Co oznacza "wysłuchanie drugiej strony"
Wysłuchanie w sensie audiatur et altera pars obejmuje w szczególności:
- prawidłowe zawiadomienie o czynnościach i terminach, jeżeli udział strony jest istotny
- dostęp do materiału, na którym organ lub sąd zamierza oprzeć rozstrzygnięcie
- możliwość odniesienia się do twierdzeń i dowodów strony przeciwnej
- możliwość zgłaszania własnych wniosków dowodowych i argumentów
- realny czas na reakcję (nie tylko formalnie wyznaczony termin)
Naruszenie zasady i typowe skutki
Naruszenie audiatur et altera pars występuje wtedy, gdy strona została faktycznie pozbawiona możliwości przedstawienia stanowiska lub obrony swoich praw. Skutki zależą od procedury i charakteru uchybienia. W praktyce może to prowadzić do uchylenia rozstrzygnięcia, wznowienia postępowania lub uznania, że doszło do istotnego naruszenia zasad postępowania, jeżeli miało to wpływ na wynik sprawy.
Typowe spory i problemy
- czy strona została prawidłowo zawiadomiona o czynnościach, posiedzeniu lub terminie
- czy strona miała dostęp do akt i materiału dowodowego w czasie umożliwiającym reakcję
- czy ograniczenie prawa do wypowiedzi było usprawiedliwione (np. ochrona tajemnicy, bezpieczeństwo, tryb pilny)
- czy doszło do "zaskoczenia" dowodowego lub prawnego bez możliwości ustosunkowania się
- czy uchybienie mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia
Audiatur et altera pars w przykładach
Przykład 1 - decyzja bez zawiadomienia strony
Organ wydaje decyzję w sprawie, nie zawiadamiając strony o wszczęciu postępowania i nie umożliwiając jej przedstawienia stanowiska. Taki tryb może naruszać audiatur et altera pars, bo strona nie miała realnej szansy uczestniczyć w sprawie.
Przykład 2 - dowód jako "zaskoczenie"
Jedna ze stron składa istotny dowód tuż przed rozstrzygnięciem, a druga strona nie ma możliwości się do niego odnieść. Jeżeli dowód ma znaczenie dla wyniku sprawy, brak możliwości ustosunkowania się może zostać uznany za naruszenie zasady.
Przykład 3 - realny termin na odpowiedź
Sąd wyznacza stronie termin na odpowiedź, ale doręczenie następuje w praktyce w sposób uniemożliwiający przygotowanie stanowiska. Formalny termin istnieje, lecz realnej możliwości wypowiedzi brak, co może przemawiać za naruszeniem audiatur.
Przykład 4 - posiedzenie niejawne a prawo do stanowiska
Rozstrzygnięcie zapada na posiedzeniu niejawnym. Sam fakt posiedzenia niejawnego nie przesądza o naruszeniu zasady, ale strona powinna mieć możliwość przedstawienia stanowiska wcześniej, jeżeli wymaga tego charakter sprawy i przepisy.
Przykład 5 - postępowanie dyscyplinarne
W postępowaniu dyscyplinarnym obwinionemu nie udostępnia się materiałów, na których opiera się zarzut, i nie dopuszcza się jego wyjaśnień. Taki tryb może naruszać audiatur et altera pars, bo uniemożliwia obronę i odniesienie się do zarzutów.
Przykład 6 - postępowanie cywilne i dowody stron
W sprawie cywilnej sąd opiera rozstrzygnięcie na twierdzeniach jednej strony, ignorując wnioski dowodowe drugiej bez uzasadnienia i bez dania jej możliwości zajęcia stanowiska. Jeżeli prowadzi to do pozbawienia strony prawa do obrony, może zostać zakwalifikowane jako naruszenie audiatur.