Czy rodzeństwo płaci za pobyt brata lub siostry w DPS? Kto ponosi koszty?

Brat trafia do domu pomocy społecznej, jego emerytura nie wystarcza na pokrycie pełnego kosztu pobytu, a pracownik ośrodka pomocy społecznej pyta o rodzinę. W takiej sytuacji szybko pojawia się obawa: czy za DPS brata albo siostry będzie musiało zapłacić rodzeństwo? Co do zasady - nie. Brat i siostra nie należą do osób, które ustawa o pomocy społecznej zobowiązuje do ponoszenia opłat za pobyt rodzeństwa w DPS. Nie oznacza to jednak, że rodzeństwo nigdy nie może uczestniczyć w kosztach. Może robić to dobrowolnie, a zupełnie odrębną kwestią jest obowiązek alimentacyjny między rodzeństwem. Poniżej rozdzielamy te sytuacje, ponieważ w praktyce łatwo je ze sobą pomylić.

Czy rodzeństwo musi płacić za DPS brata lub siostry?

Nie. Ustawa o pomocy społecznej określa wprost, kto jest zobowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Rodzeństwo nie zostało wymienione wśród tych osób.

Ma to istotne znaczenie praktyczne. Jeżeli osoba przebywająca w DPS nie ma wystarczających dochodów, nie można automatycznie przenieść brakującej części kosztu na jej brata lub siostrę tylko dlatego, że są najbliższymi żyjącymi krewnymi.

Nie zmienia tego również dobra sytuacja finansowa rodzeństwa. Brat może zarabiać 15 000 zł miesięcznie, a jego siostra przebywająca w DPS może mieć bardzo niską emeryturę. Sam wysoki dochód brata nie powoduje, że staje się on osobą ustawowo zobowiązaną do pokrywania kosztu pobytu siostry.

Kto w takim razie płaci za pobyt w DPS?

Najłatwiej zobaczyć to jako kolejkę osób, do których ustawodawca przypisał odpowiedzialność.

Sam mieszkaniec DPS ponosi opłatę w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli nie wystarcza to na pokrycie kosztu pobytu, w określonych warunkach uczestniczą w nim następne osoby z ustawowej kolejności. Jeżeli nadal pozostaje różnica - pokrywa ją gmina.

Warto zwrócić uwagę na jedno: po rodzicach nie pojawia się rodzeństwo. Następnym płatnikiem przewidzianym przez ustawę jest gmina.

Brat nie ma żony ani dzieci - kto dopłaca?

To jeden z najbardziej typowych przypadków, w których pojawia się pytanie o odpowiedzialność rodzeństwa.

Załóżmy, że mężczyzna trafia do DPS. Jest kawalerem, nie ma dzieci, jego rodzice już nie żyją, a jedyną bliską rodziną są dwie siostry. Jego emerytura pokrywa jedynie część kosztu utrzymania w domu pomocy społecznej.

W takim przypadku ustawa nie nakazuje siostrom pokrywania pozostałej kwoty. Skoro nie ma małżonka, zstępnych ani wstępnych zobowiązanych do wniesienia opłaty, różnicę pomiędzy odpłatnością mieszkańca a kosztem DPS ponosi właściwa gmina.

Co się zmienia, jeżeli żyją rodzice mieszkańca DPS?

Sytuacja wygląda inaczej, gdy żyją osoby należące do kategorii wstępnych. Rodzice są wstępnymi mieszkańca DPS, a więc zostali wymienieni w ustawie. Ich ewentualna odpłatność zależy jednak między innymi od sytuacji dochodowej i zasad określonych w ustawie.

Nie należy zatem mylić dwóch relacji rodzinnych. Matka mieszkańca DPS może należeć do ustawowego kręgu osób zobowiązanych, natomiast jego siostra - czyli córka tej samej matki - nie staje się przez to zobowiązana do zapłaty za pobyt brata.

Tak samo jest w drugą stronę: gdy w DPS przebywa siostra, jej brat nie staje się płatnikiem tylko dlatego, że ich rodzice nie mogą ponieść kosztów.

Czy brat lub siostra mogą dobrowolnie płacić za DPS?

Tak. Brak ustawowego obowiązku nie oznacza zakazu uczestniczenia w kosztach. Ustawa pozwala, aby opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnosiły również osoby niewymienione w podstawowym katalogu płatników.

Brat może więc zdecydować, że co miesiąc będzie dopłacał określoną kwotę do pobytu siostry. Może to wynikać z rodzinnego porozumienia albo formalnej umowy dotyczącej odpłatności.

Trzeba jednak rozróżnić dwie sytuacje:

• obowiązkowa opłata - wynika z przepisów i może dotyczyć osób wyraźnie wskazanych w ustawie,
• dobrowolna opłata - osoba spoza tego katalogu sama zgadza się uczestniczyć w kosztach.

Jeżeli rodzeństwo rozważa podpisanie umowy dotyczącej dobrowolnego ponoszenia kosztów, przed podpisaniem warto sprawdzić jej treść, wysokość deklarowanej kwoty oraz zasady ewentualnej zmiany lub zakończenia takiego zobowiązania.

Alimenty między rodzeństwem to inna sprawa

Tu pojawia się źródło wielu nieporozumień. Kodeks rodzinny i opiekuńczy rzeczywiście przewiduje obowiązek alimentacyjny pomiędzy rodzeństwem. Nie oznacza to jednak, że brat lub siostra automatycznie stają się osobami zobowiązanymi do zapłaty za DPS na podstawie ustawy o pomocy społecznej.

Są to dwa różne mechanizmy prawne.

Obowiązek alimentacyjny rodzeństwa jest przy tym obowiązkiem dalszej kolejności. Co do zasady aktualizuje się dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej wcześniej, osoba taka nie może wykonać swojego obowiązku albo uzyskanie od niej potrzebnych środków jest niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Poza szczególnym przypadkiem obowiązku rodziców wobec niesamodzielnego dziecka, osoba dochodząca alimentów musi znajdować się w niedostatku.

Kodeks przewiduje również szczególną ochronę rodzeństwa - osoba zobowiązana może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych na rzecz brata lub siostry, jeżeli powodowałyby one nadmierny uszczerbek dla niej albo jej najbliższej rodziny.

Czy wspólne mieszkanie z bratem tworzy obowiązek zapłaty?

Nie. Jeżeli przed umieszczeniem w DPS brat i siostra mieszkali razem, prowadzili wspólne gospodarstwo domowe albo wzajemnie pomagali sobie finansowo, samo to nie zmienia stopnia pokrewieństwa i nie dopisuje rodzeństwa do katalogu osób zobowiązanych do odpłatności.

Wspólne gospodarowanie może mieć znaczenie przy ustalaniu sytuacji dochodowej w różnych sprawach z zakresu pomocy społecznej, ale nie tworzy samo w sobie obowiązku ponoszenia przez brata lub siostrę kosztów DPS drugiego z rodzeństwa.

Podobnie należy ocenić zameldowanie pod jednym adresem. Meldunek nie przesądza o tym, kto jest ustawowo zobowiązany do ponoszenia kosztu pobytu w domu pomocy społecznej.

Prywatny dom opieki - tutaj zasady mogą być inne

Bardzo ważne jest ustalenie, o jakiej placówce właściwie mówimy. W języku potocznym określenia "DPS" używa się czasem także wobec prywatnego domu seniora albo prywatnej placówki zapewniającej całodobową opiekę.

Jeżeli pobyt odbywa się w domu pomocy społecznej na zasadach określonych w ustawie o pomocy społecznej, zastosowanie ma opisana wyżej ustawowa kolejność.

Inaczej może wyglądać pobyt w niepublicznym domu pomocy społecznej, który nie jest prowadzony na zlecenie jednostki samorządu terytorialnego. W takim przypadku kwestie odpłatności mogą zostać uregulowane w umowie stanowiącej podstawę pobytu oraz w regulaminie placówki.

Jeżeli więc siostra podpisała z prywatnym domem umowę, w której sama zobowiązała się pokrywać koszt pobytu brata, jej obowiązek może wynikać z tej umowy. Nie płaci wtedy dlatego, że jest siostrą, lecz dlatego, że przyjęła określone zobowiązanie umowne.

Przed oceną, czy rodzeństwo musi zapłacić, zawsze trzeba więc ustalić, czy chodzi o DPS finansowany według zasad ustawy o pomocy społecznej, czy o pobyt w prywatnej placówce na podstawie umowy.

Co zrobić, gdy rodzeństwo otrzyma pismo w sprawie kosztów DPS?

Nie każde pismo z OPS lub MOPS oznacza nałożenie obowiązku zapłaty. Organ może zbierać informacje o sytuacji rodzinnej mieszkańca, ustalać osoby należące do poszczególnych stopni pokrewieństwa albo wyjaśniać sposób finansowania pobytu.

Jeżeli jednak brat lub siostra otrzymują dokument, z którego wynika, że mieliby obowiązkowo ponosić część kosztów pobytu rodzeństwa, warto w pierwszej kolejności sprawdzić:

1. czy pismo jest jedynie prośbą o informacje, propozycją dobrowolnej umowy czy formalną decyzją,
2. na jaki konkretnie przepis powołuje się organ,
3. czy osoba wskazana jako zobowiązana rzeczywiście należy do kategorii małżonka, zstępnych albo wstępnych mieszkańca,
4. czy nie chodzi w rzeczywistości o dobrowolne uczestnictwo w kosztach,
5. czy placówka jest DPS objętym ustawowymi zasadami odpłatności, czy prywatnym domem działającym na podstawie umowy.

Nie należy również podpisywać dokumentu tylko dlatego, że przedstawiono go jako "standardową formalność". Szczególnie przy dobrowolnym przejęciu części kosztów trzeba przeczytać, do czego dokładnie osoba podpisująca dokument się zobowiązuje.

Źródła:

• Ustawa o pomocy społecznej - art. 61 dotyczący odpłatności za pobyt w DPS
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy - przepisy dotyczące obowiązku alimentacyjnego między krewnymi
• Ministerstwo Rodziny - zasady pobytu i odpłatności w domu pomocy społecznej