Rozwód u notariusza - czy to możliwe? Czy będzie dostępny w Polsce?

Pytanie o możliwość przeprowadzenia rozwodu u notariusza dotyczy granicy między jurysdykcją sądową a kompetencjami organów zaufania publicznego w sprawach statusu osobistego. W części państw europejskich rozwody w trybie pozasądowym są dopuszczalne, choć zakres uprawnień notariusza i wymagane zabezpieczenia istotnie się różnią. W Polsce obecnie rozwiązanie małżeństwa następuje wyłącznie wyrokiem sądu, dlatego ewentualne wprowadzenie trybu notarialnego wymagałoby zmian systemowych i precyzyjnej architektury zabezpieczeń.

Czym jest "rozwód u notariusza"?

W takim ujęciu notariusz sporządza dokument o mocy urzędowej (autentyczny instrument), po uprzedniej weryfikacji tożsamości stron, ich zdolności do czynności prawnych oraz dobrowolności oświadczeń. Istotą procedury jest zgodny projekt porozumienia małżonków obejmujący co do zasady kwestie władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi, alimentów i ewentualnego podziału majątku wspólnego. Notariusz bada zgodność porozumienia z ustawą i zasadą dobra dziecka, jeżeli wniosek dotyczy rodziny z małoletnimi, oraz czuwa nad eliminacją postanowień sprzecznych z prawem lub rażąco naruszających interes jednej ze stron. Często stosuje się okres refleksji, który ma zapobiegać pochopnym decyzjom i umożliwia wycofanie zgody bez negatywnych konsekwencji.

Po podpisaniu aktu notarialnego następuje zgłoszenie rozwiązania małżeństwa do rejestru stanu cywilnego, co aktualizuje stan cywilny w systemach ewidencyjnych. Umowy alimentacyjne lub majątkowe mogą być dodatkowo wyposażone w oświadczenie o poddaniu się egzekucji, co pozwala na szybkie uzyskanie klauzuli wykonalności. W porównaniu z wyrokiem sądu brak tu sporu co do samego rozwiązania małżeństwa, a rola notariusza ma charakter kontrolno-rejestracyjny i redakcyjny. Procedura nie służy rozstrzyganiu konfliktów dowodowych, lecz utrwaleniu zgodnych ustaleń w granicach prawa. Wymaga to jasnych przesłanek dopuszczalności, katalogu dokumentów oraz protokołów sprawdzających brak przymusu i istnienie rzeczywistego porozumienia. W praktyce w systemach dopuszczających taki tryb określa się także właściwość miejscową notariusza oraz obowiązki informacyjne wobec organów rejestrowych. W Polsce obecnie taka procedura nie funkcjonuje, ponieważ rozwiązanie małżeństwa jest zastrzeżone dla sądu powszechnego. Ewentualne wdrożenie wymagałoby nadania notariuszowi kompetencji w zakresie spraw osobowych oraz określenia skutków aktu dla rejestrów i dla egzekucji świadczeń.

Model europejski: gdzie notariusze mogą orzekać rozwody?

W Europie istnieje kilka porządków prawnych, w których rozwód za zgodą stron może zostać dokonany w drodze czynności notarialnej lub poprzez depozyt u notariusza. Zakres kompetencji różni się: od pełnej kompetencji materialnej do rozwiązania małżeństwa po weryfikację formalną i nadanie mocy umowie sporządzonej przez adwokatów. Wspólne są wymogi bezsporności, kompletności porozumień rodzinnych oraz działanie organu w reżimie władztwa publicznego dla celów uznawania transgranicznego.

Hiszpania - przesłanki dopuszczalności
Po reformie z 2015 r. rozwód notarialny jest możliwy wyłącznie przy zgodnym żądaniu małżonków. Warunkiem jest brak małoletnich dzieci pozostających pod władzą rodzicielską oraz brak pełnoletnich dzieci wymagających wsparcia o charakterze opiekuńczym. Wymagane jest upływ 3 miesięcy od zawarcia małżeństwa oraz przedstawienie kompletnego convenio regulador. Udział adwokata przy sporządzeniu i podpisaniu porozumienia jest obligatoryjny, a notariusz właściwy jest według miejsca ostatniego wspólnego pożycia lub miejsca zamieszkania jednego z małżonków.

Hiszpania - czynność notarialna i skutki
Rozwód następuje w formie aktu notarialnego (escritura pública), który zawiera zgodne oświadczenia woli oraz porozumienia dotyczące spraw majątkowych i osobistych. Notariusz bada legalność postanowień, dobrowolność zgody oraz zgodność z przepisami bez wchodzenia w spór co do faktów. Skutek rozwiązania małżeństwa powstaje z chwilą sporządzenia aktu i jego wpisu do rejestru stanu cywilnego. Akt notarialny stanowi tytuł egzekucyjny dla świadczeń objętych porozumieniem, jeśli mają taką naturę.

Grecja - akt notarialny rozwodu
Rozwód za zgodą stron jest dokonywany w formie aktu notarialnego sporządzonego przy obligatoryjnym udziale adwokatów obu małżonków. Podstawą jest pisemne porozumienie małżonków, w tym plan dotyczący władzy rodzicielskiej, kontaktów i alimentów, jeśli są dzieci. Notariusz weryfikuje kompletność, zgodność z prawem i brak sprzeczności z dobrem dziecka. Po spełnieniu przesłanek akt wywołuje skutek rozwiązujący oraz jest przekazywany do właściwego rejestru.

Grecja - okres odłożenia i skuteczność
Ustawodawstwo przewiduje okres odłożenia skutków między zawarciem porozumienia a finalizacją aktu, co ma zapewnić stabilność decyzji. Notariusz potwierdza czynność po upływie tego terminu i sprawdza niezmienność woli stron. W przypadku dzieci treść planu pieczy i alimentacji musi być wystarczająco precyzyjna, by nadawała się do wykonania. Akt notarialny uzyskuje moc tytułu egzekucyjnego w części dotyczącej świadczeń i podlega wpisowi w rejestrach.

Francja - depozyt umowy rozwodowej
Od 2017 r. rozwód za porozumieniem stron co do zasady odbywa się bez udziału sędziego poprzez umowę sporządzoną i podpisaną przez strony oraz ich adwokatów. Notariusz nie rozstrzyga sprawy, lecz przyjmuje umowę do depozytu, nadając jej datę pewną i wykonalność jako instrument autentyczny. Procedura jest wyłączona, gdy małoletni wnosi o wysłuchanie przez sąd lub zachodzą inne ustawowe wyjątki. Depozyt inicjuje dokonanie wpisów w rejestrach stanu cywilnego i umożliwia wykonywanie zobowiązań z umowy.

Francja - uznawanie jako instrument autentyczny
Umowa rozwodowa zdeponowana u notariusza stanowi autentyczny instrument w rozumieniu rozporządzenia Bruksela IIb. Dla celów transgranicznych notariusz lub inny właściwy organ wydaje certyfikat przewidziany rozporządzeniem, co ułatwia uznawanie i wykonywanie. Uznanie następuje z mocy prawa, z zastrzeżeniem wyjątków porządku publicznego państwa uznania. Rola notariusza jako organu wykonującego funkcję publiczną spełnia wymóg "innego organu" przewidziany w regulacji unijnej.

Estonia - rozwiązanie małżeństwa przed notariuszem
Estońskie prawo dopuszcza rozwiązanie małżeństwa przed notariuszem lub urzędem stanu cywilnego, jeśli spełniono ustawowe warunki. Wymagane jest zgodne oświadczenie małżonków oraz przedstawienie porozumień rodzicielskich i majątkowych. Notariusz bada zgodność z prawem i interesem dziecka, a także weryfikuje zdolność i tożsamość stron. Skutek rozwodu powstaje po sporządzeniu aktu i wpisie do rejestru ludności.

Estonia - porozumienia dotyczące dzieci i majątku
Porozumienie powinno określać miejsce zamieszkania dziecka, kontakty, alimenty oraz sposób wykonywania pieczy. W zakresie majątku małżonkowie mogą dokonać podziału oraz uregulować zobowiązania, a notariusz zapewnia odpowiednią formę dla przeniesień i zabezpieczeń. W razie wątpliwości co do zgodności z prawem notariusz odmawia czynności lub kieruje strony do sądu. Treści porozumień po autoryzacji stają się wykonalne jako część aktu notarialnego.

Rumunia - procedura i termin namysłu
W Rumunii rozwód notarialny jest dostępny przy zgodzie stron i odbywa się z zachowaniem ustawowego terminu namysłu. Małżonkowie składają wspólny wniosek, a notariusz weryfikuje przesłanki formalne i treść porozumień. Po upływie terminu namysłu i potwierdzeniu woli stron notariusz wydaje certyfikat rozwodu. Certyfikat jest podstawą do dokonania wpisów w aktach stanu cywilnego oraz może stanowić tytuł dla świadczeń ustalonych w porozumieniu.

Rumunia - małoletni i weryfikacja porozumień
Jeśli są małoletni, wymagane jest porozumienie o pieczy, kontaktach i alimentach, a jego treść podlega ocenie pod kątem dobra dziecka. Notariusz może żądać opinii właściwych służb społecznych lub wysłuchania małoletniego, gdy przepisy tego wymagają. W razie niedostatecznej ochrony interesów dziecka notariusz odmawia wydania certyfikatu. Po pozytywnej weryfikacji porozumienia stają się wykonalne i podlegają wpisom w rejestrach.

Łotwa - warunki i przebieg u notariusza
Na Łotwie rozwód przed notariuszem jest dostępny, gdy istnieje zgodne oświadczenie małżonków i brak sporu co do dzieci oraz majątku. Procedura obejmuje złożenie wniosku, okres oczekiwania oraz finalizację aktu. W przypadku małoletnich notariusz wymaga przedstawienia uzgodnień rodzicielskich, a w razie potrzeby korzysta z opinii bāriņtiesa. Po sporządzeniu aktu następuje zgłoszenie do rejestru stanu cywilnego.

Potencjalne korzyści wprowadzenia rozwodów notarialnych w Polsce

Rozwody notarialne, jako tryb zgodny i pozasądowy, mogą przynieść wymierne korzyści organizacyjne i prawne. Potencjał wynika z połączenia standaryzacji treści, integracji z rejestrami publicznymi, narzędzi cyfrowych oraz wzmocnionej wykonalności ustaleń finansowych. Poniżej przedstawiono obszary korzyści wraz z mechanizmami ich osiągania.

Odciążenie wydziałów rodzinnych
Przeniesienie spraw zgodnych do notariatu umożliwia filtrację spraw bezspornych na etapie kwalifikacji. Kryteria wstępne, takie jak zbieżność oświadczeń oraz brak sporu o pieczę i majątek, pozwalają kierować sprawy sporne do sądu. Sędziowie mogą alokować czas na postępowania dowodowe i sprawy z ryzykiem naruszenia dobra małoletnich. Redukuje to liczbę terminów wyznaczanych wyłącznie w celu przyjęcia zgodnych stanowisk.

Przewidywalność kosztów postępowania
Taryfowe wynagrodzenie notariusza oraz z góry określone opłaty rejestrowe ograniczają zmienność kosztów po stronie stron. Kosztorys jest prezentowany przed rozpoczęciem czynności, bez ryzyka mnożenia opłat za kolejne posiedzenia i doręczenia. Pakietowe ujęcie czynności (akt, wypisy, zgłoszenia do rejestrów) redukuje koszty transakcyjne. Transparentność kosztów ułatwia planowanie budżetu i negocjacje wynagrodzeń pełnomocników.

Skrócenie czasu procedury
Ścieżka obejmuje wstępną weryfikację, okres refleksji oraz finalne sporządzenie aktu. Brak konieczności oczekiwania na terminy sądowe pozwala zakończyć proces w tygodniach, a nie miesiącach. Asynchroniczna wymiana projektów i zdalne konsultacje skracają czas niezbędny do ustalenia treści. Wypisy i zgłoszenia do rejestrów są realizowane bezpośrednio po podpisaniu.

Spójność danych rejestrowych
Integracja z rejestrem stanu cywilnego i PESEL umożliwia walidację danych osobowych w czasie rzeczywistym. Kontrole formatów, identyfikatorów i relacji rodzinnych minimalizują błędy. Zwrotne komunikaty o przyjęciu lub odrzuceniu zgłoszenia pozwalają na natychmiastową korektę. Zapewnia to spójność wpisów i ogranicza potrzebę późniejszych sprostowań.

Przyspieszona egzekucja alimentów
Oświadczenie o poddaniu się egzekucji zawarte w akcie notarialnym stanowi tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 777 k.p.c. Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności ma charakter formalny i nie wymaga sporu rozpoznawczego. Komornik może wszcząć egzekucję zgodnie z harmonogramem świadczeń i ewentualną waloryzacją ustaloną w akcie. Zwiększa to ciągłość przepływu środków i ogranicza opóźnienia.

Standaryzacja porozumień rodzicielskich
Wzorce obejmują elementy pieczy, kontaktów, miejsca pobytu dziecka oraz mechanizmy zmian harmonogramu. Reguły walidacyjne wymuszają spójność terminów, świąt i ferii, redukując kolizje. Postanowienia alimentacyjne mogą zawierać indeksację i zasady rozliczeń wydatków nadzwyczajnych. Jednolity standard treści ułatwia egzekwowanie i zmniejsza ryzyko niejednoznaczności.

Wzmocnienie świadomej zgody stron
Obowiązkowa obecność adwokata lub radcy prawnego po każdej stronie zapewnia merytoryczne pouczenia i weryfikację interesów. Notariusz dokumentuje zakres wyjaśnień oraz potwierdza brak przymusu. Protokół i, w razie trybu zdalnego, zapis weryfikacji tworzą ślad audytowy. Ogranicza to ryzyko podważania ważności oświadczeń woli.

Zdalna dostępność i wideoweryfikacja
Wykorzystanie kwalifikowanego podpisu elektronicznego oraz bezpiecznej wideoweryfikacji umożliwia dokonanie czynności na odległość. Procedury KYC/AML, testy żywotności i porównanie biometryczne zabezpieczają identyfikację. Szyfrowane połączenia oraz kwalifikowane znaczniki czasu gwarantują integralność dokumentów. Rozwiązanie podnosi dostępność dla osób przebywających za granicą lub z ograniczeniami mobilności.

Ugodowe rozstrzyganie majątku
Strukturyzowane negocjacje prowadzone przy udziale notariusza pozwalają wypracować warianty podziału majątku zgodne z prawem. Arkusze rozliczeń i listy kontrolne porządkują zagadnienia długów, kredytów i rozliczeń nakładów. Uzgodnienia są utrwalane od razu w formie aktu, co eliminuje etap zatwierdzenia sądowego. Zmniejsza to prawdopodobieństwo późniejszych sporów o majątek wspólny.

Przejrzysty nadzór i audyt jakości
Centralna sprawozdawczość gromadzi wskaźniki czasu, odsetek korekt, skarg oraz wyników kontroli. Losowe przeglądy akt i analiza trendów umożliwiają szybkie wykrywanie nieprawidłowości. Wnioski przekładają się na aktualizację wytycznych i wzorców dokumentów. Zagregowane dane publiczne zwiększają przejrzystość procedury.

Bezpieczeństwo prawne formy notarialnej
Akt notarialny jest dokumentem urzędowym o podwyższonej mocy dowodowej. Rygory formalne, w tym odczytanie treści i weryfikacja tożsamości, ograniczają ryzyko pominięć. Elektroniczne wypisy opatrzone kwalifikowaną pieczęcią i znacznikami czasu ułatwiają weryfikację autentyczności. Zmniejsza to podatność na spory dowodowe w późniejszych postępowaniach.

Równomierna dostępność terytorialna
Gęsta sieć kancelarii notarialnych skraca drogę do miejsca dokonania czynności. Elastyczne godziny przyjęć redukują koszty absencji w pracy i opieki. W regionach o ograniczonej dostępności sądów zapewnia to porównywalny standard obsługi. Połączenie z trybem zdalnym dodatkowo niweluje bariery geograficzne.

Redukcja formalności doręczeniowych
Czynność notarialna eliminuje konieczność wielokrotnych doręczeń sądowych, awiz i fikcji doręczenia. Wykorzystanie zatwierdzonych kanałów elektronicznych pozwala uzyskać wiarygodne potwierdzenia odbioru. Zmniejsza to liczbę zażaleń na doręczenia i przerwy w biegu terminów. Procedura staje się bardziej odporna na błędy operacyjne.

Kontrowersje i wyzwania prawne

Najpoważniejsza wątpliwość dotyczy zgodności z prawem do sądu i charakteru spraw o status osobisty, które tradycyjnie zastrzeżone są dla wymiaru sprawiedliwości. Konstrukcja fakultatywna, w której tryb notarialny byłby dostępny wyłącznie przy zgodzie stron, a droga sądowa pozostawałaby zawsze otwarta, ograniczałaby ryzyko naruszenia art. 45 Konstytucji. Ochrona dobra dziecka wymaga narzędzi, których notariusz dziś nie posiada, takich jak możliwość zlecenia wywiadu środowiskowego czy wysłuchania małoletniego, co rodzi potrzebę stworzenia współpracy z wyspecjalizowanymi organami. Należy przeciwdziałać sytuacjom przemocy domowej i przymusu, wprowadzając procedury przesiewowe, poufne rozmowy indywidualne i możliwość natychmiastowego przekierowania sprawy do sądu. Trzeba ustalić, czy i w jakim zakresie prokurator lub kurator rodzinny powinni mieć legitymację do udziału bądź sprzeciwu wobec aktu, jeżeli naruszane jest dobro dziecka. Odpowiedzialność odszkodowawcza i dyscyplinarna notariusza za wadliwy akt wymagałaby doprecyzowania, zwłaszcza przy późniejszym wzruszeniu porozumienia z powodu wady oświadczeń woli. Problemem jest też kognicja: notariusz nie powinien rozstrzygać sporów dowodowych, więc konieczne są precyzyjne kryteria odrzucenia wniosku i skierowania stron do sądu. W wymiarze kolizyjnym należy zapewnić zgodność z rozporządzeniem Bruksela IIb oraz opracować certyfikaty dla uznawania aktów w innych państwach członkowskich. Istotna jest ochrona osób wrażliwych, w tym z niepełnosprawnościami, poprzez dostosowanie formy czynności i obowiązkową informację o skutkach prawnych. Wymaga rozstrzygnięcia kwestia dopuszczalności trybu przy małoletnich dzieciach oraz minimalnych standardów treści porozumienia rodzicielskiego. Należy też rozważyć zakres kontroli sądu opiekuńczego ex post nad wykonaniem porozumień dotyczących dzieci. Wreszcie, konieczne jest ujednolicenie praktyki i nadzoru, aby zapobiec różnicom regionalnym oraz ryzyku "turystyki jurysdykcyjnej" w obrębie kraju.

Czy Polska jest gotowa na rozwód u notariusza?

Na dzień przygotowania niniejszego opracowania polski porządek prawny nie przewiduje rozwodu przed notariuszem, a kompetencja do rozwiązania małżeństwa należy do sądu. Wdrożenie wymagałoby nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, Kodeksu postępowania cywilnego, Prawa o notariacie oraz ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego. Należałoby zdefiniować materialne przesłanki dopuszczalności trybu (zgodna wola stron, brak sporu, spełnienie standardów ochrony dzieci) oraz szczegółowy przebieg czynności. Konieczne jest opracowanie wzorców porozumień, protokołów przesiewowych pod kątem przemocy i przymusu oraz katalogu przypadków obligatoryjnego przekazania sprawy do sądu. W zakresie IT potrzebna byłaby integracja systemów notarialnych z Rejestrem Stanu Cywilnego i rejestrami PESEL, wraz z bezpiecznym obiegiem certyfikatów do obrotu transgranicznego. Wymagana byłaby ścieżka szkoleniowa dla notariuszy z prawa rodzinnego, psychologii konfliktu i standardów ochrony małoletnich. Należy zorganizować nadzór Ministra Sprawiedliwości nad praktyką oraz kanały skargowe dla stron, a także mechanizmy audytu losowego. Rozsądnym etapem przejściowym mógłby być model ograniczony do spraw bezdzietnych lub z dorosłymi, samodzielnymi dziećmi, z obowiązkową obecnością pełnomocników i okresem refleksji. Docelowo można rozważyć rozszerzenie na rodziny z małoletnimi przy obligatoryjnych opiniach wyspecjalizowanych instytucji i możliwości sądowej kontroli. W płaszczyźnie europejskiej konieczne jest przygotowanie wzorów zaświadczeń zgodnych z Brukselą IIb, co ułatwi uznawanie aktów w innych państwach. Ocena gotowości zależy więc od woli ustawodawcy oraz od zdolności do zbudowania spójnych zabezpieczeń proceduralnych i organizacyjnych. Realistyczna perspektywa wdrożenia to etapowe, ściśle uwarunkowane rozwiązanie, które będzie poddane ewaluacji efektów i korektom.

Rozwód u notariusza jest wykonalnym rozwiązaniem de lege ferenda, ale wymaga precyzyjnego zaprojektowania kompetencji, zabezpieczeń i integracji z rejestrami publicznymi. Doświadczenia Hiszpanii, Grecji, Francji i Estonii pokazują, że tryb pozasądowy może działać sprawnie w sprawach zgodnych, o ile ogranicza się do sytuacji bezspornych i zapewnia ochronę dzieci. W Polsce wdrożenie jest możliwe po kompleksowej nowelizacji ustaw i zbudowaniu mechanizmów kontroli jakości oraz dostępności drogi sądowej.

FAQ - Rozwód u notariusza - czy to możliwe? Czy będzie dostępny w Polsce?