Naród - definicja, koncepcje i współczesne rozumienie wspólnoty

Naród należy do pojęć, które są jednocześnie powszechnie używane i wyjątkowo trudne do jednoznacznego zdefiniowania. W języku codziennym bywa utożsamiany z państwem, społeczeństwem, obywatelami, wspólnotą pochodzenia, kulturą, językiem albo historią. W naukach społecznych i prawnych sprawa jest bardziej złożona. Naród można rozumieć jako wspólnotę polityczną, kulturową, historyczną, obywatelską, etniczną albo wyobrażoną. Różne definicje nie są tylko sporem o słowa. Od tego, jak rozumiemy naród, zależy sposób myślenia o obywatelstwie, tożsamości, państwie, mniejszościach narodowych, prawie do samostanowienia, patriotyzmie, nacjonalizmie i granicach wspólnoty politycznej.

Naród - definicja ogólna

Naród to trwała wspólnota ludzi, która postrzega siebie jako odrębną całość i łączy się przez elementy takie jak wspólna historia, kultura, pamięć zbiorowa, język, symbole, terytorium, instytucje polityczne, obywatelstwo albo poczucie solidarności. Nie każdy z tych elementów musi występować w takim samym stopniu. W jednym przypadku decydujące znaczenie będzie miała wspólnota polityczna, w innym język, religia, pamięć historyczna albo doświadczenie wspólnej walki o państwowość.

W najprostszym ujęciu naród można zdefiniować jako wspólnotę społeczną, która ma świadomość własnej odrębności i trwałości oraz wiąże tę świadomość z określonymi symbolami, wartościami, historią i często z dążeniem do samodzielności politycznej. Jest to jednak definicja ogólna, ponieważ pojęcie narodu zmieniało się w czasie i było różnie rozumiane w różnych tradycjach intelektualnych.

W nauce o narodzie ważne jest odróżnienie opisu od ideologii. Opis naukowy pyta, jak narody powstają, jak trwają, jak tworzą symbole i instytucje. Ideologia narodowa odpowiada natomiast na pytanie, jaki naród "powinien być", kto do niego należy, jakie ma prawa i jakie wartości ma chronić. Te dwa poziomy często się mieszają, dlatego pojęcie narodu bywa przedmiotem sporów nie tylko akademickich, ale też politycznych.

Dlaczego trudno zdefiniować naród

Naród trudno zdefiniować, ponieważ jest jednocześnie faktem społecznym, doświadczeniem kulturowym, kategorią polityczną i pojęciem prawnym. Nie da się go sprowadzić wyłącznie do jednego kryterium. Sam język nie wystarcza, bo istnieją narody wielojęzyczne. Religia również nie wystarcza, bo wiele narodów obejmuje ludzi różnych wyznań. Państwo też nie rozwiązuje problemu, bo istnieją narody bez państwa oraz państwa złożone z kilku narodów.

Problem definicji wynika również z tego, że naród jest pojęciem historycznie zmiennym. Inaczej rozumiano go w epoce monarchii dynastycznych, inaczej w XIX wieku, kiedy rozwijały się nowoczesne ruchy narodowe, a jeszcze inaczej po II wojnie światowej, w czasach dekolonizacji i prawa narodów do samostanowienia.

Dlatego w nauce nie mówi się dziś zwykle o jednej definicji narodu, ale o kilku konkurencyjnych podejściach. Każde z nich podkreśla inny element: pochodzenie, kulturę, wolę wspólnego życia, państwo, obywatelstwo, pamięć, język, gospodarkę, edukację albo nowoczesne instytucje.

Naród a państwo

Naród i państwo nie są tym samym. Państwo jest organizacją polityczno-prawną, która posiada terytorium, ludność, władzę publiczną i zdolność stanowienia oraz egzekwowania prawa. Naród jest natomiast wspólnotą ludzi, których łączy poczucie tożsamości i odrębności. Państwo można opisać przez instytucje, granice, administrację i prawo. Naród wymaga opisu przez więzi, pamięć, kulturę i świadomość wspólnotową.

Możliwy jest naród bez własnego państwa. W historii Europy przykładem byli Polacy w okresie zaborów, gdy nie istniało państwo polskie, ale przetrwała wspólnota języka, kultury, pamięci, religii, edukacji i aspiracji politycznych. Możliwe jest również państwo wielonarodowe, w którym żyje kilka grup narodowych o odrębnej tożsamości. Taką strukturę miały na przykład dawne imperia wieloetniczne.

Istnieje także pojęcie państwa narodowego, czyli państwa, które przedstawia się jako polityczna forma istnienia jednego narodu. W praktyce jest to model silnie obecny w nowoczesnej Europie, ale rzadko całkowicie jednorodny. Większość państw ma mniejszości narodowe, regionalne, językowe lub etniczne.

Naród a społeczeństwo

Społeczeństwo to szersze i bardziej neutralne pojęcie socjologiczne. Oznacza ludzi żyjących w sieci relacji, instytucji, norm i zależności. Społeczeństwo można badać przez klasy społeczne, zawody, styl życia, edukację, rodzinę, gospodarkę, komunikację i instytucje. Naród odnosi się natomiast do szczególnego rodzaju wspólnoty symbolicznej, historycznej i politycznej.

Człowiek może być częścią społeczeństwa danego państwa, ale nie utożsamiać się z narodem większościowym. Może też należeć do narodu rozproszonego po wielu państwach. Właśnie dlatego pojęcia narodu, społeczeństwa i państwa powinny być rozdzielane, choć w debacie publicznej często bywają używane zamiennie.

Naród polityczny i naród kulturowy

Jedno z najważniejszych rozróżnień dotyczy narodu politycznego i narodu kulturowego. Naród polityczny jest definiowany przez obywatelstwo, uczestnictwo w państwie, wspólne instytucje i lojalność wobec porządku politycznego. W takim ujęciu naród tworzą obywatele, niezależnie od pochodzenia etnicznego, religii czy języka domowego.

Naród kulturowy jest definiowany przede wszystkim przez wspólną kulturę, język, pamięć, tradycję, literaturę, religię, symbole i doświadczenia historyczne. W tym ujęciu naród może istnieć nawet bez własnego państwa, ponieważ jego podstawą nie są instytucje państwowe, lecz ciągłość kulturowa i świadomość wspólnoty.

W praktyce większość narodów łączy oba elementy. Naród może być jednocześnie wspólnotą obywateli i wspólnotą kultury. Konflikty pojawiają się wtedy, gdy jedna z tych definicji zostaje uznana za wyłączną: albo naród sprowadza się tylko do obywatelstwa, pomijając pamięć i kulturę, albo tylko do pochodzenia i tradycji, wykluczając tych, którzy chcą uczestniczyć we wspólnocie politycznej.

Najważniejsze koncepcje narodu

W literaturze naukowej wyróżnia się kilka podstawowych koncepcji narodu. Niektóre mają dziś znaczenie głównie historyczne, inne nadal są żywe w debacie naukowej i politycznej. Warto je uporządkować, ponieważ pozwalają zrozumieć, dlaczego różni autorzy inaczej odpowiadają na pytanie: czym jest naród?

Renan - naród jako wola wspólnego życia

Jedną z najbardziej znanych klasycznych koncepcji narodu przedstawił Ernest Renan w wykładzie "Co to jest naród?" z 1882 roku. Renan odrzucał proste biologiczne, językowe i religijne definicje narodu. Uważał, że naród nie może być wyjaśniony wyłącznie rasą, językiem, religią, geografią czy interesem gospodarczym.

Renan pisał, że naród jest "duszą, zasadą duchową". Tę wspólnotę tworzą dwa elementy: pamięć wspólnej przeszłości oraz aktualna zgoda na dalsze wspólne życie. Najbardziej znane jest jego określenie narodu jako "codziennego plebiscytu". Nie chodziło mu oczywiście o codzienne głosowanie w sensie technicznym, lecz o ciągłe potwierdzanie woli trwania razem.

Znaczenie Renana polega na tym, że przesunął akcent z biologii i pochodzenia na pamięć, solidarność i wolę. Naród nie jest więc tylko tym, co odziedziczone, ale również tym, co wspólnota stale potwierdza przez instytucje, kulturę, edukację i polityczną zgodę na wspólne istnienie.

Anderson - naród jako wspólnota wyobrażona

Benedict Anderson w książce "Imagined Communities" zaproponował jedną z najczęściej cytowanych definicji narodu. Według niego naród jest "wyobrażoną wspólnotą polityczną" - wyobrażoną jako ograniczona i suwerenna. To określenie bywa mylnie rozumiane. Anderson nie twierdził, że naród jest fikcją albo kłamstwem. Chodziło mu o to, że członkowie narodu nie znają osobiście większości innych członków, a mimo to wyobrażają sobie więź, która ich łączy.

Wspólnota narodowa jest więc możliwa dzięki symbolom, językowi, edukacji, prasie, literaturze, mapom, spisom ludności, instytucjom i wspólnemu kalendarzowi historycznemu. Człowiek może nigdy nie spotkać milionów współobywateli, ale może czuć, że należy z nimi do tej samej wspólnoty.

To ujęcie jest szczególnie ważne dla zrozumienia nowoczesnych narodów masowych. W małej wspólnocie ludzie znają się bezpośrednio. W narodzie więź jest pośrednia: opiera się na wyobrażeniu wspólnoty, które jest podtrzymywane przez język, szkołę, media, symbole i państwowe rytuały.

Gellner - naród, nowoczesność i nacjonalizm

Ernest Gellner reprezentuje modernistyczne podejście do narodu. W jego ujęciu narody nie są odwiecznymi, naturalnymi wspólnotami, które po prostu "budzą się" w pewnym momencie historii. Przeciwnie - narody są ściśle związane z nowoczesnością, industrializacją, masową edukacją i potrzebą jednolitej kultury komunikacyjnej.

Gellner pisał, że to "nacjonalizm tworzy narody", a nie odwrotnie. Sens tej tezy polega na tym, że nowoczesne państwo i gospodarka przemysłowa potrzebowały ludzi posługujących się wspólnym językiem, standardem edukacji i kodem kulturowym. Naród stawał się więc sposobem organizacji nowoczesnego społeczeństwa.

W tym ujęciu szkoła, administracja, armia, druk, biurokracja i rynek pracy są nie mniej ważne niż dawna tradycja. Naród jest związany z procesem modernizacji, który tworzy masową kulturę narodową i zastępuje lokalne, regionalne, stanowe lub plemienne więzi bardziej jednolitą tożsamością.

Anthony D. Smith i etnosymbolizm

Anthony D. Smith krytykował zbyt radykalne wersje modernizmu, które przedstawiały narody niemal wyłącznie jako wytwór nowoczesnego państwa. Jego podejście, nazywane etnosymbolizmem, podkreślało znaczenie wcześniejszych wspólnot etnicznych, mitów pochodzenia, pamięci historycznej, symboli, świętych miejsc, bohaterów i zbiorowych narracji.

Smith nie twierdził, że współczesne narody istnieją w niezmienionej postaci od starożytności. Wskazywał raczej, że nowoczesne narody często korzystają z wcześniejszych zasobów kulturowych. Nawet jeśli naród jako nowoczesna forma polityczna jest zjawiskiem stosunkowo nowym, to jego symbole, mity i pamięć mogą sięgać znacznie głębiej.

To stanowisko pomaga zrozumieć, dlaczego narody nie są tylko konstrukcjami administracyjnymi. Dla ludzi mają znaczenie emocjonalne, bo odwołują się do pamięci, cierpienia, zwycięstw, porażek, języka, literatury, religii, krajobrazu i rodzinnych przekazów.

Naród etniczny i obywatelski

W badaniach nad narodem często pojawia się rozróżnienie między narodem etnicznym a narodem obywatelskim. Naród etniczny opiera się przede wszystkim na wspólnym pochodzeniu, języku, kulturze, tradycji i pamięci historycznej. Naród obywatelski opiera się na przynależności politycznej, prawach obywatelskich, konstytucji, instytucjach i lojalności wobec państwa.

Rozróżnienie to jest użyteczne, ale bywa zbyt uproszczone. W praktyce narody obywatelskie również tworzą własne symbole, pamięć i narracje historyczne, a narody kulturowe często dążą do instytucjonalnego uznania politycznego. Nie ma więc czystego modelu, w którym jeden naród jest wyłącznie obywatelski, a drugi wyłącznie etniczny.

Cechy narodu

Nie istnieje zamknięty katalog cech, które zawsze i w identyczny sposób tworzą naród. Można jednak wskazać elementy najczęściej występujące w definicjach naukowych. Są to: nazwa wspólnoty, pamięć historyczna, wspólne symbole, język lub języki komunikacji, terytorium lub wyobrażona ojczyzna, kultura, solidarność, instytucje, elity symboliczne, edukacja oraz świadomość odrębności wobec innych grup.

Ważna jest także granica symboliczna: naród definiuje siebie nie tylko przez to, kim jest, ale również przez to, kim nie jest. Ta granica może być otwarta i obywatelska albo zamknięta i ekskluzywna. Może opierać się na prawie, kulturze, języku, religii, historii albo pochodzeniu. Od sposobu jej wyznaczania zależy, czy wspólnota narodowa będzie inkluzywna, czy wykluczająca.

Naród w konstytucji i prawie

W prawie pojęcie narodu często ma znaczenie polityczne i konstytucyjne. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej pojawia się formuła "Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej". To bardzo ważne, ponieważ wskazuje na obywatelskie rozumienie narodu jako suwerena. W tym sensie naród nie oznacza wyłącznie grupy etnicznej, ale wspólnotę obywateli, od której pochodzi władza publiczna.

Prawne rozumienie narodu różni się od kulturowego. W kulturze można mówić o narodzie jako wspólnocie języka, historii i pamięci. W konstytucji naród często oznacza podmiot suwerenności, czyli wspólnotę polityczną obywateli. Dlatego w tekstach prawnych trzeba zachować ostrożność: słowo "naród" może znaczyć coś innego niż w socjologii, historii czy debacie tożsamościowej.

Pojęcie narodu ma też znaczenie w prawie międzynarodowym, zwłaszcza w kontekście samostanowienia narodów. Jest to jednak obszar bardzo złożony, ponieważ prawo do samostanowienia musi być zestawiane z zasadą integralności terytorialnej państw, ochroną mniejszości i realiami politycznymi.

Współczesne spory o naród

Współczesne spory o naród dotyczą przede wszystkim granic wspólnoty. Kto należy do narodu? Czy decyduje obywatelstwo, pochodzenie, język, kultura, samoidentyfikacja, lojalność wobec państwa, a może udział w życiu publicznym? Odpowiedź zależy od przyjętej koncepcji.

Drugi spór dotyczy relacji między narodem a nacjonalizmem. Dla części autorów naród jest wcześniejszą wspólnotą, która może wyrażać się przez nacjonalizm. Dla innych nacjonalizm jest siłą, która tworzy narody, standaryzuje kulturę i buduje masową tożsamość. W tym miejscu spotykają się poglądy modernistów, konstruktywistów i etnosymbolistów.

Trzeci spór dotyczy pluralizmu. W nowoczesnych społeczeństwach wiele osób ma złożoną tożsamość: narodową, regionalną, obywatelską, religijną, językową i europejską. Nie zawsze muszą się one wykluczać. Naród może być rozumiany wąsko, jako wspólnota pochodzenia, albo szerzej, jako wspólnota obywateli, pamięci i instytucji, otwarta na różne drogi uczestnictwa.

FAQ - Naród

Źródła i literatura:

• Antonina Kłoskowska, Kultury narodowe u korzeni, 1996 - jedno z najważniejszych polskich opracowań o kulturze narodowej, tożsamości i centrum kultury narodowej.
• Florian Znaniecki, Współczesne narody, wyd. pol. 1990 - klasyczna socjologiczna analiza narodu jako złożonego systemu społecznego i kulturowego.
• Benedict Anderson, Imagined Communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, 1983 - koncepcja narodu jako "wspólnoty wyobrażonej".
• Ernest Gellner, Nations and Nationalism, 1983 - modernistyczne ujęcie narodu, nacjonalizmu, edukacji i nowoczesnego państwa.